Sikora bogatka (Parus major)

Sikora bogatka należy do najbardziej rozpoznawalnych ptaków w Polsce. Od lat cieszy się niesłabnącą sympatią właścicieli ogrodów, działkowców oraz wszystkich tych, którzy rozpoczynają swoją przygodę z obserwacją ptaków. To właśnie ona bardzo często staje się pierwszym gatunkiem rozpoznawanym przez początkujących ornitologów — ptakiem, który bez trudu daje się obserwować z bliska, nierzadko przez otwarte okno.

Jeśli pamięć nie zawodzi, również autor swoje pierwsze ornitologiczne zdziwienie przeżył właśnie dzięki bogatce — jako kilkuletnie dziecko nie mógł pojąć, dlaczego tak piękny ptaszek wlatuje do otworu w latarni ulicznej, umieszczonej zaledwie kilkadziesiąt centymetrów nad ziemią. Do dziś wielu przyrodników darzy ten gatunek szczególnym sentymentem, traktując go jako jeden z tzw. „gatunków ostatniej pomocy”, który pozwala zachować kontakt z naturą nawet w realiach dużego, silnie zurbanizowanego miasta.

Pod względem ubarwienia bogatka może wydawać się ptakiem niemal egzotycznym. Jej żółty brzuch zdobi charakterystyczny czarny pas, potocznie nazywany „krawatem”, biegnący od podgardla aż po pokrywy podogonowe. Czarnej czapeczce na głowie towarzyszą kontrastowe, białe policzki, a wierzch ciała przybiera barwę szarozieloną, z niebieskoszarymi skrzydłami. Dziób jest krótki, czarny i zaskakująco mocny — na tyle, że ptak bez większego trudu potrafi poradzić sobie z orzechem laskowym, co przy jego niewielkich rozmiarach stanowi nie lada wyczyn.

Młode osobniki można odróżnić po bledszym upierzeniu oraz czarnobrązowym wierzchu głowy. Poza tym cechuje je znacznie mniejsza ostrożność, typowa dla ptaków niedoświadczonych.

Jednym z kluczowych elementów popularności sikory bogatki jest jej głos. To wesoła, dźwięczna tonacja, często opisywana jako „titi-tu, tiki-tu” lub zapamiętywana przy pomocy skojarzenia „tata bije, tata bije”. Bogatka posługuje się szerokim repertuarem odgłosów — od sygnałów alarmowych, wydawanych w obecności drapieżników, po głosy kontaktowe służące komunikacji z partnerem. Najpełniej jej śpiew rozbrzmiewa na przedwiośniu.

Sikory należą do ptaków niezwykle ruchliwych, a bogatka niemal przez cały dzień zajęta jest poszukiwaniem pokarmu. Zimą jako jedna z pierwszych pojawia się przy karmnikach, natomiast wiosną zjada ogromne ilości gąsienic, odgrywając istotną rolę w ograniczaniu liczby szkodników. Obserwacja gniazda pozwala dostrzec ogrom pracy rodziców — przylatują oni z pokarmem średnio co pięć–dziesięć minut, niemal zawsze z zieloną gąsienicą w dziobie.

W połowie kwietnia samica wybiera miejsce lęgowe. Może to być dziupla w drzewie, szczelina w murze, otwór w latarni ulicznej, odpowiedniej wielkości budka lęgowa, a niekiedy miejsca zupełnie nietypowe. Autor obserwował bogatki karmiące młode w czynnych skrzynkach elektrycznych przy domkach letniskowych, a także gnieżdżące się w szlabanach kolejowych — ptakom nie przeszkadzał fakt, że ich gniazdo co jakiś czas unosiło się ku górze.

W ostatnich latach coraz częściej spotyka się gniazda zakładane w metalowych słupkach ogrodzeniowych. Choć z pozoru wydają się one bezpieczne, w rzeczywistości stanowią poważne zagrożenie. Pisklęta bywają w nich systematycznie topione, a wysoka temperatura panująca wewnątrz może prowadzić do masowego przegrzania lęgu. Dlatego w miejscach takich zaleca się zabezpieczenie wnętrza słupków, na przykład poprzez umieszczenie w nich plastikowej butelki.

Bogatka, narażona na presję licznych drapieżników, musi utrzymywać populację na odpowiednim poziomie. Z tego względu samica składa od pięciu do nawet trzynastu jaj, przy czym liczba ta zależy od dostępności pokarmu, kondycji ptaka oraz wielkości dziupli. Największe straty wśród młodych powodują wałęsające się koty, których zagęszczenie w środowisku miejskim jest zdecydowanie nienaturalne.

Po około czternastu dniach wysiadywania wykluwają się pisklęta. W przypadku zagrożenia samica potrafi odstraszać intruza, sycząc niczym wąż. Młode opuszczają gniazdo po około dwudziestu dniach, pozostając pod opieką rodziców jeszcze przez tydzień lub dłużej. Bogatka wyprowadza zazwyczaj dwa lęgi w ciągu roku.

Jesienią, zwłaszcza w październiku, wszystkie gatunki sikor zwiększają swoją aktywność, intensywnie poszukując pożywienia i przygotowując się do nadchodzącej zimy.